Podział gliny ze względu na temperaturę wypału

Zacznijmy od podstawy podstaw, czyli od gliny. Jeżeli lepicie na zajęciach w domach kultury (jak ja) albo w pracowniach ceramicznych, prawdopodobnie na wybór rodzaju materiału do pracy w danym dniu macie ograniczony wpływ. Zwłaszcza, jeżeli chodzi o zakres temperaturowy wypałów.

Warto jednak mieć pojęcie, na jakie rodzaje dzielimy glinę, żeby wiedzieć, co w danym dniu, na danych zajęciach, można zrobić.

Glinę dzieli się na kategorie pod kątem dwóch głównych zmiennych: temperatury spieku i zawartości szamotu. No i oczywiście barwy, ale tu w zasadzie hulaj dusza, i dzięki barwnikom do masy, oprócz gliny białej, kremowej, szarej, pomarańczowej, brązowej, czy czarnej, możemy uzyskać w zasadzie dowolny kolor gliny. Dziś chciałabym napisać o podziale gliny ze względu na zakres temperatur wypału.

W Polsce (w przeciwieństwie do np. USA) zasadniczo dzielimy budulec na gliny  niskowypałowe (niskotemperaturowe) i wysokowypałowe (wysokotemperaturowe). Przy czym, nawet jeżeli glina osiąga spiek np. w 1200 stopniach Celsjusza, z powodzeniem można ją wypalać także w niższej temperaturze. Ten fakt bywa niekiedy przyczyną pomyłek, nie tylko początkujących, ceramików.

Niski zakres temperatur to 1000–1200 stopni Celsjusza. Glinę wypalaną w takim zakresie temperatur nazywa się fajansem (gliną porowatą). Wysoki zakres to 1200–1300 stopni Celsjusza. Glinę o spieku w takim przedziale temperatur nazywamy kamionką. Jest jeszcze jeden rodzaj masy – porcelana. Materiał bardzo specyficzny i trudny. Wypala się ją w zakresie 1280 do aż 1340 stopni Celsjusza. Po wypale jest bardzo cienka, delikatna, niekiedy wręcz przezroczysta.

Zakres wypałuRodzaj glinyOpis
< 1000°CZazwyczaj lokalnie pozyskiwane gliny z wysoką zawartością żelaza.Używane w alternatywnych metodach wypału np. wypał jamowy, raku.
1000–1150°CTerakotaZawiera dużo żelaza, przez co po wypale uzyskuje czerwonopomarańczowy kolor; tradycyjnie używana do produkcji elementów użytkowych takich jak dachówki, doniczki.
1080–1120°CFajansŻeby uzyskać nieprzepuszczalność naczyń należy je dokładnie pokryć szkliwem.
1200–1300°CKamionkaTwarda, odporna na uszkodzenia, nie przepuszcza wody. Często wypala się ją w niższej temperaturze. Nie osiąga wtedy spieku i pozostaje porowata.
1200–1270°C Glina papierowa / porcelana plastyczna (paper clay)Mieszanka gliny lub porcelany i włókien celulozowych lub lnianych. Zawartość włókien celulozowych pozwala na dużą swobodę w modelowaniu. Podczas wypału włókna spalają się, zostawiając jedynie delikatną ceramikę. Podczas wypału niezbędne jest zastosowanie dobrej wentylacji.
1280–1340°C (zazwyczaj 1260–1300°C)PorcelanaPochodzi z Chin; w jej skład wchodzi głównie kaolin; nie przepuszcza wody.
Rodzaje mas ceramicznych. Podział ze względu na zakres temperaturowy wypału.

Przy podziale gliny ze względu na zakres temperatur wypału pojawiają się dwa bardzo ważne pojęcia: nasiąkliwość (przepuszczalność) i spiek gliny.

Nasiąkliwość, to absorpcja wody przez daną glinę po wypale. Jest to ilość porów gliny (zarówno otwartych jak i zamkniętych) w proporcji do całkowitej objętości naczynia. Otwarte i połączone pory pozwalają wodzie wniknąć do naczynia i płynąć w jego środku. Zamknięte pory odcinają dopływ wodzie i sprawiają, że naczynie staje się (w idealnej sytuacji) nieprzepuszczalne. Naczynia wypalane w niskich zakresach temperatur muszą być całościowo pokryte szkliwem, aby zminimalizować ich porowatość, a więc i nasiąkliwość. Aby sprawdzić nasiąkliwość naczynia można wykonać kilka testów. Dwa najpopularniejsze to: zważenie suchego naczynia, zanurzenie go w wodzie na 12 godzin i ponowne zważenie naczynia po wyjęciu z wody. Różnica pomiędzy wagą suchego i mokrego naczynia jest równoważna ilości pochłoniętej wody. Drugi test polega na wlaniu wody do naczynia i odstawieniu go na kilka godzin na serwetce lub gazecie. Jeżeli na serwetce zostanie ślad – naczynie przepuszcza wodę. Zazwyczaj pierwszy wypał naczyń odbywa się w niższej niż docelowa temperaturze, aby mieć pewność, że czerepy naczyń są po takim wypale porowate i przyjmą (wchłoną) nałożone na nie szkliwa.

Spiek gliny to stan, w którym podczas wypału cząsteczki gliny stapiają się ze sobą, powodując ograniczenie porowatości gliny lub osiągnięcie nieprzepuszczalności. Dla naczyń użytkowych zalecane jest, aby po spieku glina miała maksimum 2% przepuszczalności. Przy czym uwaga! To że masa osiągnie spiek, wcale nie oznacza, że będzie nieprzepuszczalna. Tu trzeba pilnować charakterystyk poszczególnych mas i zwracać uwagę zarówno na temperaturę spieku jak i nasiąkliwość.

Zakres temperaturowy glin wg producentów

Opracowałam na podstawie:

  1. Fournier, Robert. Illustrated Dictionary of Practical Pottery. Fourth Edition. A&C Black. Londyn: 2000.
  2. Mattison, Steve. Podręcznik ceramika. Arkady. Warszawa: 2006.
  3. Taylor, Luisa. Ceramics Bible. Chronicle Books. San Francisco: 2011.

4 komentarze

    1. Próbowałabym z jakąś z drobnym szamotem, bo to jednak małe formy będą. Jednak mydelniczka to ciągły kontakt z wodą. Ważne jest więc, żeby glina osiągnęła spiek (czyli jak ma zakres temperatur np. do 1240 stopni, to trzeba palić blisko górnego zakresu temperatury) i żeby przy spieku miała małą nasiąkliwość (optymalnie nie więcej niż 2%. Także wybór zależy od tego, w jakich zakresach robisz wypały.

      Jeżeli nie masz dostępu do pieca, a na zajęciach są wypały tylko na niską temperaturę, to ciągle możesz zrobić tą mydelniczkę. Szukaj mas ze spiekiem (i niską nasiąkliwością) na niską temperaturę, albo przed użyciem uszczelnij mydelniczkę zanurzając ją na kilka godzin w gruncie malarskim (np. unigruncie). To powinno uszczelnić pory i mydelniczka nie będzie tak nasiąkać.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *